Kaşkarlı Mahmut’un Hayatı ve Divanü Lügati’t-Türk

Türk dil bilgini Kaşkarlı Mahmut (XI.yy’ın ikinci yarısı). Asıl adı Mahmud bin Hüseyin bin Muhammed olan Kaşgarlı Mahmud’un yaşamı konusunda bilinenler çok sı­nırlıdır. Kendi anlatımıyla, babası “Türklerin en akıcı konuşanlarından, en açık anlayanlarından ve soyca en ileride bulunanlarından” Barsganlı Hüseyin’dir. Çok iyi bir eğitim gördü­ğü, İslam bilgilerinin yanı sıra, XI.yy’ın Türklük dünyasını inceleyip öğrendiği, Divanü Lugati’t-Türk (Türk Dilinin Sözlüğü) adlı kitabından anla­şılmaktadır. İlk Türk dil bilginlerinden Kaşgarlı Mahmud’un Araplara, Türkçenin Arapça kadar zengin bir dil ol­duğunu kamtlamak amacıyla yazdığı bu kitap, bilimde uluşçu yaklaşımın da ilk örneğidir.

Divanü Lügati’t-Türk

Kaşgarlı Mahmud’un bilinen iki kita­bından biri olan Divanü Lugati’t-Türk 1072-1074 yıllan arasında yazılmış, 1075’te Abbasi halifesi Muhammed el-Muktedi bi-Emrillah’a sunulmuş­tur. Kitap, sözlük niteliğinin yanı sıra, Türklük dünyasının araştırıldığı bir tür ansiklopedi niteliğindedir. Kitap için ön hazırlık yaparken, Kaşgarlı Mahmud, Türklerin yaşadığı bölgele­ri dolaşarak Türk lehçe ve ağızlarını yerinde incelemiş, topladığı malzeme­yi geniş bilgisiyle düzenlemiştir. Ya­pıtın giriş bölümünde Türk dillerinden söz ederek, bu dülerin yaygınlığım, bu dillerle yaratılmış kültürün değerini anlatır. Yaklaşık olarak 7 000 madde­yi kapsayan sözcüklerin 300 kadarı­nı fiiller oluşturur. Karahanlı, Oğuz, Çigil, vb. Türk lehçelerindeki sözcük­lerin sıralaması ve açıklaması Arap alfabesine göre arapça yapılmıştır, lehçe farklılıkları aynca belirtilir. Plan olarak yapıttaki harfler, özellik­lerine göre-sekiz kitaba bölünmüş, her bir kitap da isim ve fiil olmak üzere iki ayn bölümde yazılmıştır. Kaşgarlı Mahmud, edebiyat ve halkbilim mad­delerini açıklarken örnek olarak ver­diği sözlü edebiyat dönemi ürünleri olan destan parçalarını, koşukları (koşmalar), saguları (ağıtlar) ve sav­ları (atasözleri) saptayarak, unutul­maktan kurtarmıştır. Kitapta, böyle saptanmış 220 dolayında beyit ve kı­ta vardır. Başka bir kaynakta bulun­mayan bu sözlü edebiyat ürünlerini saptayarak yazıya geçirmesi, onun bi­linçli bir kültür adamı ve düşünür ol­duğunu göstermektedir. Divanü Lugati’t-Türk, dilbilgisi ve sözlükbilgisi özelliğinin yanı sıra Türklerin ta­rihi, yaşadıkları bölgeleri kapsayan coğrafyası, yaşama biçimleri, gelenek ve görenekleri, inanç ve dinleri, mito­lojileri ile edebiyatları konusunda da çok değerli bir kaynak kitap niteliğindedir.Kaşgarlı Mahmud’un yapıtm ar­kasına eklediği şema biçimindeki ha­ritadaysa, Türklerin toplu olarak ya­şadığı bölgeler ve komşuları gösteril­mektedir.

İlk kez Necip Asım tarafından ortaya çıkarılan Divanü Lugati’t-Türk üstün­de Besim Atalay, Dehri Dilçin, Necip Asım gibi bilginlerin yam sıra, yurt dı­şında da birçok bilgin tarafından ça­lışılmış, yapıtın 1941’de Türk Dil Ku­rumu tarafmdan tıpkıbasımı yapılmış­tır. Bazı kaynaklarda Kaşgarlı Mahmud’ un Kitabü Cevahir-ün-Nahv fi Lugati’t Türk’ü (Türk Dilinin Dilbilgisi Cevher­leri Sözlüğü) adlı bir başka kitabı da bulunduğu belirtilmektedir.

Hadi Paylaş!Share on FacebookTweet about this on TwitterShare on Google+Share on RedditPin on Pinterest

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir