BASİT VE BİLEŞİK ZAMANLI FİİLLER

Zaman ve kip anlamı bakımından fiilleri iki grupta inceleyebiliriz:

A) Basit Zamanlı Fiiller:

Tek bir kip ekiyle çekimlenmiş olan fiiller basit zamanlıdır:

  • İstanbul’u dinliyorum gözlerim kapalı. (şimdiki zaman)
  • Kaptanın gözünde tüter dönüş özlemi. (Geniş zaman)
  • Özlediğimiz bahar, nihayet geldi. (Geçmiş zaman)

Yukarıdaki cümlelerde altı çizili fiiller tek bir zaman eki almıştır. Bu fiillerin hepsi de basit zamanlıdır.

B) Bileşik Zamanlı Fiiller:

Basit zamanlı fiillerin sonuna ekfiillerin getirilmesiyle elde edilen fiillere bileşik zamanlı fiiller denir.

  • Basit zamanlı fiil + (Ekfiil) = Bileşik zamanlı fiil

Adam, kömür çuvallarını taşıyordu. (taşıyor + idi)

                                          (Şimdiki zaman eki + Ekfiil )

Yukarıdaki cümlede “taşıyor” fiili şimdiki zamanlıdır. -di (idi) ekfiili, şimdiki zaman kipine geniş zaman anlamı katıyor. Böylece fiildeki zamari anlamı ikizleşiyor: Taşı – yor – du. İşte böyle fiillere bileşik zamanlı fiiller denir.

UYARI :  Türkçede ekfiiller “i(mek)” fiilinden elde edilen “idi, imiş, ise” sözcükleridir.

Bileşik zamanlı fiiller, biçim bakımından ikinci eklerine göre adlandırılır.

Bileşik zamanlı fiiller üç grupta incelenebilir:

1. Hikâye Bileşik Zamanlı Fiiller:

Yapılışı:  Basit zamanlı fiil + İDİ ekfiili

  • Bebek hâlâ uyuyordu. (Şimdiki zamanın hikâyesi)
  • Buraya aylarca yağış düşmezdi. (Geniş zamanın olumsuzunun hikâyesi)
  • Her sabah durakta otobüs beklerdik. (Geniş zamanın hikâyesi)
  • Henüz, gazeteyi okumamıştım. (Miş’li geçmiş zamanın olumsuzunun hikâyesi)

Anlamı: Hikâye şekilleri eylemin yapıldığını  kesin olarak bildirir, “-miş’li” geçmiş zaman kipine de kesinlik anlamı katar.

2. Rivayet Bileşik Zamanlı Fiiller:

Yapılışı:  Basit zamanlı fiil + İMİŞ ekfiili

  • Haftada bir kasabanın pazarına gidiyormuş. (Şimdiki zamanın rivayeti)
  • Başbakan, önümüzdeki hafta buraya gelgcekmiş. (Gelecek zamanın rivayeti)
  • Bu işi Ahmet Bey yapamazmış.
  • Üç kafadar her yıl buraya kamp kurarmış. (Geniş zamanın rivayeti, olumlu biçimi)

Anlamı: Kesin olmayan veya kesinliğine inanılmayan, bir başkasından nakledilen eylemleri anlatmakta rivayet (söylenti) biçiminden yararlanılır. Rivayet biçimi eyleme; geniş zaman, başkasından duyulma ya da hafifseme, hatta inanmayış anlamları katar.

3. Şart (Koşul) Bileşik Zamanlı Fiiller:

Yapılışı:  Basit zamanlı fiil + İSE ekfiili

Romanı okuyacaksanız, vereyim. —> Gelecek zamanın şartı (oku – y – acak ise – n – iz)

Beni beklerseniz, çok sevinirim.—> Geniş zamanın şartı (bekle – r – ise – n – iz)

Sevmiyorsan, bu filmi izleme. —> Şimdiki zamanın şartı (sev – mi – yo – ise – n)

Anlamı: Şart biçiminde “ise” ekfiili, eklendiği eylemi bir başka eylemin şartı kılar.

UYARI : Hikâye ve rivayet bileşik zamanlarının üzerine bir de koşul kipi ”-sa, -se” eklenirse, buna katmerli bileşik zaman denir.

  • Romanı okuyacakmışsa neden okumamış? (oku – y – acak – imiş – ise)
  • Olanları biliyorduysa bize de anlatsaydı. (bil – (i)yor — idi – ise)
Hadi Paylaş!Share on FacebookTweet about this on TwitterShare on Google+Share on RedditPin on Pinterest

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir